Prevention of Postoperative Sensitivity in Composite Restorations

Introduction Despite the development of restorative dentistry bond between materials and hard dental tissues is still not satisfying and often leads to marginal discoloration, microleakage, secondary caries and postoperative sensitivity. The aim of this study was to examine the clinical efficacy of different liners and oxalate-based desensitizer in preventing the occurrence of postoperative sensitivity. Material and Methods This clinical study included 120 patients in which two homologous contralateral posterior teeth were restored with composite material and different liners. Patients were divided in three groups, depending on applied liner. In each patient, before the application of composite material in one tooth the liner was placed, while in the other tooth both the desensitizer and the same liner were used. The following liners were used: Calcimol LC, ANA Liner, Fuji II LC; desensitizer: BisBlock and composite material: Ceram-X Mono. Results Teeth restored using Calcimol LC were the most sensitive after treatment whereas teeth restored with Fuji II LC showed the least postoperative sensitivity (Calcimol LC > ANA Liner > Fuji II LC). In the group of teeth restored with BisBlock postoperative sensitivity was observed in 6.7% restorations, while in the group where desensitizer was not used, sensitivity was noted in 15.8% of cases. There was statistically significant difference in the incidence of postoperative sensitivity between the group where desensitizer was used vs. group where it was not used (p<0.05). Conclusion Glass-ionomer cement is more efficient in preventing postoperative sensitivity compared to compomer and light-curable calcium hydroxide in posterior composite restorations. The use of desensitizer reduced significantly the incidence of postoperative sensitivity.


INTRODUCTION
Composite materials represent significant step forward in dentistry, primarily because of their aesthetic qual ities, acceptable physical and chemical properties and biological quality.However, composite resin has poten tial risk to biological integrity of the pulp [1].These risks may be due to toxic properties or some characteristics that cause microleakage and consequent bacterial pene tration to the pulp [2].Individual resin components can cause toxic effects on pulp tissue (residual monomer, TEGDMA, HEMA) [3].
The lack of adhesive bond between composite fillings and dental tissue is considered to be the main cause of microcracks and penetration of microorganisms, their toxins and oral fluids to the pulp.Despite the develop ment of restorative dentistry bond between materials and hard dental tissues is still not adequate and often leads to marginal discoloration, microleakage, secondary caries and postoperative sensitivity.Postoperative sensitivity is a complication of restorative procedure characterized by brief, sharp pain that occurs as a result of mechanical, thermal and osmotic stimuli after restorative treatment.Hypersensitivity usually lasts few days or weeks.The mechanism of postoperative hypersensitivity is hydro dynamic activation of nerve endings (A fibers) caused by external stimuli.
Postoperative sensitivity is complication which dentists and patients have been facing for the last few decades.Although these negative effects, to some extent, can be avoided by the cavity design (size and shape), proper ap plication (layered technique) and the choice of material, additional protection of the pulp is usually needed [4].It is achieved using different liners, which main role is to protect pulpdentin complex from harmful effects of re storative material and/or microorganisms and oral fluids which can penetrate through the microcracks to the pulp.
It is believed that liners reduce postoperative sensitivity and provide better bonding with dental tissues due to low viscosity, adaptability and adhesiveness.Moreover, liners are dimensionally stable, compatible, and some may have protective and stimulative effect to the pulp.There are number of different dental products on the market today that can be used as liners.However, there is no consensus on the most effective liner which can provide optimum protection in particular clinical situation [5].
The aim of this study was to examine clinical efficacy of different liners (GIC, compomer, and calcium hydrox ide) and oxalate desensitizer in preventing the occurrence of postoperative sensitivity.

MATERIAL AND METHODS
The clinical study included 120 patients (both genders, 1836 years old) in which two homologous contralateral posterior teeth were restored with composite material and different liners.Patients were divided in three groups (each group containing 40 teeth), depending on applied liner.In each patient, one tooth was restored with the use of liner, while the other one was restored with the use of desensitizer and the same liner.The used liners were: Calcimol LC (VOCO GmbH, Cuxhaven, Germany), lightcurable one component material based on calcium hydroxide and resin used for indirect pulp capping and as liner under all types of restorative materials; ANA Liner (Nordiska Dental AB, Ängelholm, Sweden), one compon ent lightcurable liner, compomer, indicated as protective agent for all posterior teeth restorations; Fuji II LC im proved (GC Corporation, Tokyo, Japan), belongs to the group of resinmodified GIC, indicated for class III and V restorations, used in pediatric and geriatric dentistry, as well as a base or a liner; BisBlock (BISCO Inc., Schaum burg, IL, USA), oxalatebased dentin desensitizer which prevents fluid movement intratubularly.
After liner application all teeth were restored with CeramX mono (Dentsply De Trey GmbH, Konstanz, Germany), universal restorative composite material for anterior and posterior teeth, nanocomposite, with cam phorquinone as photoinitiator, according to the following protocols: Bluephase C8, a secondgeneration LED device, with outputpower of 800 mW/cm 2 , and tube diameter 10 mm, with three programs for polymerization was used for light curing.Cavities class I, adhesive type, were prepared in all teeth.After appication of local anesthesia cavities in en amel were prepared using highspeed handpiece with dia mond bur and water cooling.For the preparation in dentin a slow speed handpiece with carbide round burs was used.All materials were used with appropriate adhesive system in accordance with the manufacturer's instructions.
After completion of restorative treatment, all patients were given specially prepared questionnaire for the as sessment of postoperative sensitivity based on the visual analogue scale (Figure 1).Patients were informed how to fill out questionnaires, as well as to followup after 24 hours, 7, 15 and 30 days after the treatment.Postoperative sensitivity was assessed by thermal, osmotic and mech anical stimuli, regardless of reported patients discomfort.Collected data were entered in the individual charts (Fig ure 2).For the analysis of data SPSS V 19.0.0 was used.

RESULTS
Results included characteristics of the tested groups and the impact of different liners and oxalatebased desensi tizer on the occurrence and intensity of postoperative sensitivity caused by different stimuli.
Teeth restored using Calcimol LC were the most sensi tive after treatment whereas teeth restored with Fuji II LC showed the least postoperative sensitivity (Calcimol LC > ANA Liner > Fuji II LC) (Graph 1).In the group of teeth restored with BisBlock, postoperative sensitivity was observed in 6.7% of restorations, while in the group where oxalate desensitizer was not used, the sensitivity was noted in 15.8% of cases.There was statistically sig nificant difference in the incidence of postoperative sensi tivity between the group where desensitizer was used vs. group where it was not used (p<0.05)(Graph 2).
Multiple comparison test revealed statistically signifi cant difference in the number of sensitive teeth in pairs There was no significant difference between cold, os motic and mechanical stimuli to induce postoperative sensitivity, while sensitivity to hot stimulus was not ob served, regardless of the applied liner and protocol used.Analysis of data showed that time after restoration, in all groups, led to reduction in the frequency and intensity of postoperative sensitivity.One month after restorative treatment, postoperative sensitivity was not observed in either group of teeth, and all examined teeth remained vital.

DISCUSSION
Biological risks of composite restorations are complex and not yet fully defined.Composite resin presents a potential risk to biological integrity of the pulp.These risks include toxic properties or some of the material characteristics that cause microleakage and bacterial penetration through microcracks to the pulp [2,6,7].The major components of composite materials, such as bisGMA, UDMA, TEGDMA, camphorquinone and HEMA, have proven cytotoxic ef fects on mammalian fibroblasts in direct contact.Rata nasathien et al. [8] examined the effects of simultaneous exposure of cell cultures to large number of resins.The authors suggest increased cytotoxic effect when applying HEMA combined with BisGMA.It was found that resin or combination of resins may change mitochondrial activity of fibroblasts.Rakich et al. [9] pointed out to detrimental effect of monomers on inflammatory cells, which are commonly found in the pulp.Noda et al. [10] reported that resin had an influence on secretion of inflammatory mediators.Generally accepted opinion is that materials for permanent restorations can affect pulp vitality and lead to the occurrence of postoperative sensitivity [4].
According to Mjör [2] and Tronstad [11], dentin and pulp are closely linked, therefore they can be considered as one tissue or organ.Interstitial fluid in the pulp and dentinal tubules extends from enamel and cementdentin junction to the central parts of the pulp.Hydrodynamic effects and fluid movement can also affect both pulp and dentin.During restorative procedure dentin is cut and dentinal tubules become open which affects pulp response and the occurrence of pain and hypersensitivity [12].
Christensen [13] explained numbers of conflicting factors related to the use of liners.Modern approach has enormous variations, there are a number of different procedures, and however, it is difficult to predict which one is going to be successful.A consensus has not been established yet.
Materials used in the current study are representa tives of different groups of materials indicated for deeper cavities in posterior composite restorations [12,14,15].Calcimol LC is predominantly composed of a mixture of monomers where the highest percentage is UDMA 25 50%.A large portion of the material is TEGDMA, and lesser is butylhydroxytoluene and dimethylaminoethyl methacrylate.Calcium hydroxide makes 2.55% of the material.UDMA and TEGDMA represent organic com ponents of dental composite materials, and with BisGMA are the most responsible for the polymerization shrinkage of composites.
ANA Liner is polyacid modified composite resin, in another words, a compomer.This group of materials combines the best features of glassionomer cements and composites [1].Mechanical properties of compomer are superior to GIC while inferior in terms of fluoride release, biocompatibility and adhesion to hard dental tissue [12,15].Biocompatibility of this material is questionable due to the presence of organic resin monomers.ANA Liner consists of monomers identical to those in composite (BisGMA 8% and TEGDMA 6%).This system is filled with inert inorganic filler, such as quartz or silicate glass, while the particles are silanized.Reactive glass particles that release fluoride and represent an integral part of GIC are present in much smaller quantities.Polymerization of ANA Liner includes camphorquinone/amine system.
Fuji II LC improved is resinmodified glassionomer cement that has good adhesion and chemical bond with enamel and dentin contrary to Calcimol LC and ANA Liner that are characterized by solely micromechanical bond to dental structure [1].GIC consists of powder and liquid, where the powder is fluor alumosilicate glass which presents a base component of the material.Liquid component is polyacrylic acid.To solve the problem of sensitivity to water imbalance, the composition of Fuji II LC includes a certain amount of HEMA (less than 5%).HEMA provides instant light polymerization, followed by acidbase reaction, which is general reaction for all GIC.
A great number of researchers correlate the applica tion of desensitizers and postoperative sensitivity in esthetic restorations [4,16,17].Desensitizers are agents that reduce dentin hypersensitivity by reducing move ment of intratubular fluid caused by the stimuli and/or by reducing nerve activation by liquor movement.The treatment of dentin sensitivity includes reestablishment of original dentin impermeability.In the present study an oxalate desensitizer BisBlock, combined with the tested liners was used.The mechanism of action of a desensi tizer is in its ability to create crystals of calcium oxalate in dentinal tubules, where external surface of dentin re mains free for adhesive bond.These crystals prevent fluid movement without affecting bond between adhesives and dental tissue.To avoid undesirable interaction between adhesive system and desensitizer in the current study 32% phosphoric acid UNIETCH and acidfree adhesive ONE STEP PLUS, of the same manufacturer (Bisco), were used.
A relatively high percentage of hypersensitivity ob tained in the current study in teeth restored using resin based liners is in accordance with other studies [12,14,15,18].Researchers agree that increased sensitivity is result of polymerization contraction of liners.Polymerization of monomers results in conversion of intermolecular Van der Waals forces to covalent bond.The consequence is reduction in size of polymer (polymerisation contrac tion), polymerization stress and formation of microcrack.Živković [19] found that fundamental shortcomings of UDMA are high degree of polymerization contraction, fragility, porosity and reduced abrasion resistance.Even though the liner is applied in a thin layer, complete poly merization could not be achieved.In theory, 100% conver sion of monomers in polymer is possible, but 2550% of methacrylic double bonds do not react during polymer ization [7].This nonpolymerized monomer represents a biological risk for pulp.
Negative impact of monomers, one of the components of Calcimol LC on dimensional stability prevents closure of dentinal tubules.Direct consequence is hypersensitiv ity, and severe damage of pulp.
UDMA and TEGDMA can have a negative effect on DNA chain and show cytotoxic effect in direct contact with fibroblasts, although TEGDMA has a mutagenic ef fect [20].It can be concluded that, although polymeriza tion contraction of materials and inadequate closure of dentinal tubules are more likely the cause of postoperative sensitivity in the group where Calcimol LC was used one can assume possible harmful chemical effects of mono mers on dental pulp cells.
Hypersensitivity in the group with ANA liner is prob ably the result of the same factors as in the group with Cal cimol LC.Cytotoxic monomers, BisGMA and TEGDMA, which are included in ANA Liner can cause damage to the pulp.Research conducted by Becher et al. [21], found ci totoxic effects when cells were exposed to monomers and extracts of compomers in vitro.One of the most import ant characteristics of organic resins such as BisGMA and TEGDMA is polymerization contraction.Polymerization contraction is lower in ANA Liner compared to unfilled resin.All compomers show a certain degree of polymer ization contraction, which cause changes in the size of material and appearance of microleakage or nanoleakage, clinically manifested as hypersensitivity.
Chenet et al. [22] concluded that the cause of hyper sensitivity in compomer application is polymerisation shrinkage which intensity is similar to the contraction of hybrid composites.At the same time, it shows lower contraction than contraction of unfilled resin, such as Cal cimol LC.Lower hypersensitivity with ANA Liner com pared to Calcimol LC can be explained by the ability of compomer to absorb water.This way, hygroscopic expan sion can partially compensate polymerisation shrinkage.
When Fuji II LC is used, adhesive technique that re quires smear layer removal is more often associated with postoperative sensitivity.Main reason for smaller number of hypersensitive teeth with Fuji II LC is smear layer re moval without surface demineralization, and adhesion to conditioned dentin.Also, GIC does not show significant dimensional changes in the process of setting and hard ening.In conventional GIC polymerization contraction is minimal (less than 0.2%), while in resin modified it is slightly higher (0.2%), which is still far below the values recorded for composites.Marginal crack with GIC is less pronounced due to adhesive properties of the material.A number of researchers emphasizes GIC's ability to reduce the occurrence of complications related to hypersensitiv ity, microleakage and microcracks in posterior composite restorations [12,15].
Fuji II LC improved, like all GIC, is considered to be biocompatible material.This can be explained by the fact that polyacrylic acid, which makes the most of liquid com ponent, is weak acid.Polymer chains are long, intercon nected and intertwined, with very high molecular weight, which prevents them from migrating through the tubules and causing harmful effects to the pulp.Ability to chem ically bond to hard dental tissue, its dimensional stability and biocompatibility of resinmodified GIC are character istics mainly responsible for low incidence of postopera tive sensitivity in the group of teeth restored with Fuji II LC improved.Therefore, rmGIC are the material of choice, as liner in posterior composite restorations.
The results of the current study are related to the differences in dimensional stability of the tested liners and their different ability to fully close dentinal tubules, as well as the amount and type of potentially harmful components.According to various studies it is clear that tested desensitizer directly affects the flow of liquor by reducing the diameter of tubules and therefore reducing hypersensitivity [3,5,7,17,21].The results of the present study about the possibility of oxalate desensitizer to pre vent postoperative sensitivity in posterior composite restorations are in accordance with other contemporary studies [4,7,16,17,20].

CONCLUSION
Glassionomer cement was more effective in reducing postoperative sensitivity compared to compomer and lightcurable calcium hydroxide in posterior composite restorations.Application of desensitizer significantly re duced the incidence of postoperative sensitivity.

KRATAK SADRŽAJ
Uvod Upr kos na pret ku i raz vo ju re sta u ra tiv ne sto ma to lo gi je, ve za ma te ri ja la za tvr da zub na tki va još ni je do volj no do bra i mo že dove sti do ivič ne dis ko lo ra ci je, mi kro cu re nja, se kun dar nog ka ri je sa i po sto pe ra ci o ne ose tlji vo sti.Cilj ovog ra da je bio da se kli nič ki is pi ta efi ka snost raz li či tih laj ne ra i ok sa lat nog de sen zi bi li za to ra u spre ča va nju na stan ka po sto pe ra ci o ne ose tlji vo sti kom po zit nih ma te ri ja la.Ma te ri jal i me to de ra da U is tra ži va nje je uklju če no 120 is pi ta ni ka kod ko jih je na dva ho mo lo gna kon tra la te ral na boč na zu ba bi la in di ko va na re kon struk ci ja kom po zit nim ma te ri ja lom uz pri me nu laj ne ra.Is pi ta ni ci su svr sta ni u tri gru pe u za vi sno sti od pri me nje nog laj ne ra.Kod sva kog is pi ta ni ka je dan zub je re sta u ri san laj ne rom, a dru gi pri me nom de sen zi bi li za to ra i istog laj ne ra.Kao laj ne ri is pod re sta u ra tiv nih ma te ri ja la ko ri šće ni su Cal ci mol LC, ANA Li ner, Fu ji II LC i Bi sBlock, a kao ma te ri jal za re sta u ra ci ju Ce ram-X mo no.Re zul ta ti S aspek ta uče sta lo sti pre o se tlji vo sti i in ten zi te ta te go ba, is pi ti va ni laj ne ri se mo gu po re đa ti u ni zu Cal ci mol LC > ANA Li ner > Fu ji II LC, pri če mu su is pi ta ni ci kod ko jih je pri me njen Cal ci mol LC po ka za li naj ve ći, a oni kod ko jih je ko ri šćen Fu ji II LC naj manji ste pen pre o se tlji vo sti.U gru pi zu ba re sta u ri sa nih po mo ću de sen zi bi li za to ra Bi sBlock ose tlji vost je za be le že na u 6,7% is pi ti va nih zu ba, a u gru pi u ko joj ni je ko ri šćen de sen zi bi li za tor ose tlji vost je za be le že na u 15,8% uzo ra ka.Ana li za uče sta lo sti po sto pe ra ci o ne ose tlji vo sti u za vi sno sti od pri me ne de sen zi bi li za to ra, na svim zu bi ma po ka za la je da po sto ji sta ti stič ki zna čaj na raz li ka (p<0,05).Za klju čak Re zul ta ti is tra ži va nja su po ka za li da je gla sjo no mer-ce ment efi ka sni je sred stvo u pre ven ci ji na stan ka po sto pe ra ci o ne ose tlji vo sti pri iz ra di boč nih kom po zit nih re sta u ra ci ja u od no su na kom po mer i sve tlo sno po li me ri zu ju ći kal ci jum-hi drok sid.Desen zi bi li za tor Bi sBlock zna čaj no sma nju je in ci den ci ju re sta u ra tiv ne pre o se tlji vo sti.Ključ ne re či: laj ne ri; po sto pe ra ci o na ose tlji vost; ok sa lat ni de sen zi bi li za tor UVOD Kom po zit ni ma te ri ja li su zna ča jan ko rak na pred u ostva ri va nju sa vre me nih zah te va kli nič ke prak se, pre sve ga zbog svo jih estet skih oso bi na, pri hva tlji vih fi zič kih i he mij skih svoj sta va i za do vo lja va ju ćih bi o lo ških kva li te ta, ali i po ten ci jal ni ri zik za bi o lo ški in te gri tet zub ne pul pe [1].Ovi ri zi ci mo gu bi ti po sle di ca tok sič nih svoj sta va, od no sno po je di nih od li ka ma te ri ja la ko je uzro ku ju mi kro pro pu šta nje i pro dor bak te ri ja kroz mi kro pu ko ti nu ka pul pi [2].Po tvr đe no je ta ko đe da po je di ne kom po nen te kom po zit nih smo la (re zi du al ni mo no mer, TEG DMA, HE MA) mo gu iza zva ti tok sič ne efek te na pul pi [3].
Iz o sta nak eg zakt ne ad he ziv ne ve ze iz me đu kom po zit nih is pu na i zub nih struk tu ra sma tra se glav nim uzro kom na sta ja nja mi kro pu ko ti ne i pro do ra mi kro or ga ni za ma, nji ho vih tok si na i oral nih flu i da u pul pu.Upr kos na uč nim sa zna nji ma, na pret ku i raz vo ju re sta u ra tiv ne sto ma to lo gi je, ve za ma te ri ja la za tvr da zub na tki va još ni je do volj no do bra i če sto do vo di do ivič ne dis ko lo ra ci je, mi kro cu re nja, se kun dar nog ka ri je sa i po sto pe ra ci o ne ose tlji vo sti.Po sto pe ra ci o na ose tlji vost je kom pli ka ci ja po stup ka re sta u ra ci je ko ju od li ku je krat ko tra jan, oštar bol ko ji se ja vlja kao po sle di ca me ha nič kih, ter mič kih i osmot skih na dra ža ja na kon re sta u ra tiv nog le če nja zu ba.Pre o se tlji vost obič no tra je ne ko li ko da na ili sed mi ca, a za tim mo že spon ta no pre sta ti.Eti o pa to ge net ski, pre o se tlji vost je po sle di ca hi dro di na mič ke ak ti va ci je A vla ka na na kon dej stva spo lja šnjih na dra ža ja.
Po ja va po sto pe ra ci o ne ose tlji vo sti na kon iz ra de kom po zit nih is pu na na boč nim zu bi ma je kom pli ka ci ja s ko jom se sto ma to lo zi i pa ci jen ti su o ča va ju po sled njih ne ko li ko de ce ni ja.Iako se na ove lo še po ja ve u od re đe noj me ri mo že uti ca ti di zaj nom pre pa ra ci je ka vi te ta (ve li či na i ob lik ka vi te ta), pra vil nom pri me nom ma te ri ja la (slo je vi ta teh ni ka) i iz bo rom ma te ri ja la, naj če šće je neo p hod na i do dat na za šti ta pul pe [4].Ova za šti ta se po sti že, iz me đu osta log, pri me nom raz li či tih za štit nih sred sta va (laj ne ra, za štit nih pod lo ga), či ja je osnov na ulo ga da za šti te pul po den tin ski kom pleks od štet nih svoj sta va ma te ri ja la za traj no za tva ra nje ka vi te ta i/ili mi kro or ga ni za ma i oral nih teč no sti, ko ji kroz mi kro pu ko ti nu mo gu pro dre ti iz usne du plje.
Sma tra se da laj ne ri sma nju ju po sto pe ra ci o nu ose tlji vost i obez be đu ju bo lju ve zu sa zub nim tki vi ma za hva lju ju ći ni skoj vi sko zno sti, adap til no sti i ad he ziv no sti.Osim to ga, laj ne ri su naj če šće di men zi o nal no sta bil ni, kom pa ti bil ni, a po je di ni mo gu de lo va ti za štit no i sti mu li sa ti den ti no ge ne zu.Na tr ži štu da nas po sto ji ve li ki broj raz li či tih den tal nih pro iz vo da ko ji se ko ri ste kao laj ne ri.Me đu tim, u struč noj jav no sti još ne ma sa gla snost o to me ko ja vr sta laj ne ra je naj e fi ka sni ja i ko ji od njih mo že pru ži ti op ti mal nu za šti tu u od re đe noj kli nič koj si tu a ci ji [5].
Cilj ra da je bio da se kli nič ki is pi ta efi ka snost raz li či tih laj ne ra -na ba zi gla sjo no merce men ta (GJC), kom po me ra i kal ci jumhi drok si da -i ok sa lat nog de sen zi bi li za to ra u spre ča va nju na stan ka po sto pe ra ci o ne ose tlji vo sti.

MATERIJAL I METODE RADA
U is tra ži va nje je uklju če no 120 is pi ta ni ka oba po la, sta ro sti od 18 do 36 go di na, kod ko jih je na dva ho mo lo gna kon tra la te ral na boč na zu ba bi la in di ko va na re kon struk ci ja kom po zit nim ma te ri ja lom uz pri me nu laj ne ra.Is pi ta ni ci su svr sta ni u tri gru pe (u sva koj gru pi je bi lo če tr de set zu ba) u za vi sno sti od pri me nje nog laj ne ra.Kod sva kog is pi ta ni ka je dan zub je re sta u ri san laj ne rom, a dru gi pri me nom de sen zi bi li za to ra i istog laj ne ra.Pri me nje ni su sle de ći laj ne ri: Cal ci mol LC (VO CO GmbH, Kuks ha ven, Ne mač ka), sve tlo sno po li me ri zu ju ći jed no kom po nent ni za štit ni ma te ri jal na ba zi kal ci jumhi drok si da i smo la, ma te ri jal za in di rekt no pre kri va nje pul pe i laj ner is pod svih vr sta re sta u ra tiv nih ma te ri ja la; ANA Li ner (Nor di ska Den tal AB, An gel holm, Šved ska), jed no kom po nent ni sve tlo sno po li me ri zu ju ći laj ner, kom po mer, in di ko van kao za štit no sred stvo za sve re sta u ra ci je boč nih zu ba; Fu ji II LC Im pro ved (GC Cor po ra tion, To kio, Ja pan), ma te ri jal iz gru pe smo lommo di fi ko va nih GJC, in di ko van za ka vi te te III i V kla se, za rad u deč joj sto ma to lo gi ji i ge ri ja tri ji, te kao pod lo ga ili laj ner; Bi sBlock (BI SCO Inc., Ša um burg, Ili no is, SAD), ok sa lat ni den tin ski de sen zi bi li za tor ko ji spre ča va in tra tu bu lar no kre ta nje flu i da.
Zu bi su na kon to ga re sta u ri sa ni kom po zit nim ma te ri ja lom Ce ramX mo no (Dentsply De Trey GmbH, Kon stanc, Ne mač ka), uni ver zal nim re sta u ra tiv nim kom po zit nim ma te ri ja lom za pred nje i boč ne zu be, na no kom po zi tom, s fo to i ni ci ja to rom kam for hi no nom, uz je dan od za štit nih pro to ko la: • pro to kol A -Cal ci mol LC; • pro to kol B -Cal ci mol LC + Bi sBlock; • pro to kol C -ANA Li ner; • pro to kol D -ANA Li ner + Bi sBlock; • pro to kol E -Fu ji II LC im pro ved; • pro to kol F -Fu ji II LC im pro ved + Bi sBlock.
Za po li me ri za ci ju sve tlo sno po li me ri zu ju ćih ma te ri ja la ko ri šćen je Blu ep ha se C8, LED ure đaj dru ge ge ne ra ci je, iz la zne sna ge od 800 mW/cm 2 , preč ni ka tu bu sa od 10 mm, sa tri pro gra ma za po li me ri za ci ju.Na is pi ti va nim zu bi ma su ura đe ne jed no po vr šin ske pre pa ra ci je ad he ziv nog ti pa kla se I uz pri me nu lo kal ne ane ste zi je.Za pre pa ra ci ju u gle đi ko ri šće na je vi so ko tu ra žna bu ši li ca sa di ja mant skim svr dli ma i vo de nim hla đe njem.Za pre pa ra ci ju u den ti nu ko ri šćen je ko le njak s okru glim kar bid nim svr dli ma.Svi ma te ri ja li su ko ri šće ni s od go va ra ju ćim ad he ziv nim si ste mi ma, u skla du s uput stvi ma pro iz vo đa ča.
Na kon za vr še nog re sta u ra tiv nog tret ma na svi is pi ta ni ci su do bi li po seb no pri pre mljen upit nik za pro ce nu po sto pe ra ci o ne ose tlji vo sti ko ja je vr še na na osno vu vi zu el ne ana log ne ska le (Sli ka 1).Is pi ta ni ci su oba ve šte ni na ko ji na čin da po pu ne upit nik, kao i da se ja ve na kon trol ne pre gle de na kon 24 ča sa, se dam, pet na est i tri de set da na na kon tret ma na.Na kon trol nim pre gle di ma je vr še na pro ce na ose tlji vo sti na ter mič ke, osmot ske i me ha nič ke na dra ža je bez ob zi ra na to da li je u me đu vre me nu is pi ta nik ose tio te go be.Svi pri ku plje ni po da ci su uno še ni u in di vi du al ne kar to ne pa ci je na ta (Sli ka 2) ra di ana li ze i sta ti stič ke ob ra de po da ta ka.Za ob ra du po da ta ka ko ri šćen je pro gram IBM SPSS v. 19.0.0.

REZULTATI
Re zul ta ti kli nič kog is pi ti va nja su ob u hva ti li od li ke is pi ti va nog uzor ka i uti caj raz li či tih laj ne ra i ok sa lat nog de sen zi bi li za to ra na po ja vu i in ten zi tet po sto pe ra ci o ne ose tlji vo sti iza zva ne raz li či tim na dra ža ji ma.
S aspek ta uče sta lo sti pre o se tlji vo sti i in ten zi te ta te go ba, is pi ti va ni laj ne ri se mo gu po re đa ti u ni zu Cal ci mol LC > ANA Li ner > Fu ji II LC, pri če mu su is pi ta ni ci kod ko jih je pri me njen Cal ci mol LC po ka za li naj ve ći, a oni kod ko jih je ko ri šćen Fu ji II LC naj ma nji ste pen pre o se tlji vo sti (Gra fi kon 1).U gru pi zu ba re sta u ri sa nih Bi sBlockom ose tlji vost je za be le že na u 6,7% is pi ti va nih zu ba, a u gru pi u ko joj ni je ko ri šćen de sen zi bi li za tor ose tlji vost je utvr đe na u 15,8% uzo ra ka.Ana li za uče sta lo sti po sto pe ra ci o ne ose tlji vo sti u za vi sno sti od pri me ne Bi sBlocka na svim zu bi ma je po ka za la da po sto ji sta ti stič ki zna čaj na raz li ka (χ 2 =5,05; df=1; p<0,05), pri če mu su zu bi gde je ko ri šćen de sen zi bi li za tor bi li ma nje ose tlji vi (Gra fi kon 2).
Te stom vi še stru kih po re đe nja utvr đe no je da po sto ji sta ti stič ki vi so ko zna čaj na raz li ka u bro ju ose tlji vih zu ba u pa ru Cal ci mol -Fu ji II LC + Bi sBlock, kao i sta ti stič ki zna čaj na raz li ka iz me đu pa ro va Cal ci mol -ANA Li ner + Bi sBlock, Cal ci mol -Fu ji II LC, ANA Li ner -Fu ji II LC + Bi sBlock.
Ni je za be le že na zna čaj na raz li ka u po ten ci ja lu hlad nih, osmot skih i me ha nič kih na dra ža ja da iza zo vu pre o se tlji vost na kon iz ra de boč nih kom po zit nih re sta u ra ci ja, dok ose tlji vost na to ple na dra ža je ni je uop šte za be le že na bez ob zi ra na ko ri šće ni za štit ni pro to kol.Ob ra dom po da ta ka je utvr đe no da vre me nom, na kon re sta u ra ci je zu ba, kod svih laj ne ra do la zi do sma nje nja uče sta lo sti i in ten zi te ta po sto pe ra ci o ne ose tlji vo sti.Me sec da na na kon re sta u ra tiv nog le če nja ni je za be le že na po sto pe ra ci o na ose tlji vost ni u jed noj gru pi zu ba, pri če mu su svi is pi ti va ni zu bi bi li vi tal ni.

DISKUSIJA
Bi o lo ški ri zi ci ko ji po sto je pri pri me ni den tal nih kom po zi ta su kom plek sni i još ni su pot pu no de fi ni sa ni.U ši rem smi slu, ovi ri zi ci se mo gu po de li ti na one ko ji po ti ču od tok si ko lo ških oso bi na ma te ri ja la i na one ko ji su po sle di ca mi kro bi o lo škog mi kro cu re nja [2,6,7].Naj ve ći broj kom po ne na ta ad he ziv nih sred sta va i kom po zit nih smo la, kao što su bisG MA, UD MA, TEG DMA, kam for hi non i HE MA, ima do ka za no ci to tok sič no dej stvo na fi bro bla ste si sa ra pri di rekt nom kon tak tu.Ra ta na sa ti jen (Ra ta na sat hien) i sa rad ni ci [8] su is pi ti va li efe kat isto vre me nog iz la ga nja će lij skih kul tu ra ve ćem bro ju smo la.Auto ri su uka za li na po ja čan ci to tok sič ni efe kat pri pri me ni HE MA u kom bi na ci ji sa bisG MA.Ovaj je din stve ni eks pe ri ment je usta no vio da smo la (ili kom bi na ci ja smo la) mo že da me nja mi to hon dri jal nu ak tiv nost fi bro bla sta.Ra kič (Ra kich) i sa rad ni ci [9] su uka za li na šte tan uti caj mo no me ra na za pa ljenj ske će li je, ko je su uobi ča je ne u tki vu pul pe, a No da (No da) i sa rad ni ci [10] da smo la uti če na lu če nje me di ja to ra za pa lje nja.Op šte je pri hva će no mi šlje nje da ma te ri ja li za traj ne is pu ne mo gu da bu du ri zik za zub nu pul pu i do ve du do po ja ve po sto pe ra ci o ne ose tlji vo sti [4].
Pre ma mi šlje nju Mjo ra (Mjör) [2] i Tron sta da (Tron stad) [11], den tin i pul pa su usko po ve za ni, ta ko da se mo gu sma tra ti jed nim tki vom ili or ga nom.In ter sti ci jal na teč nost u pul pi i den tin skim tu bu li ma se pro sti re od zub ne gle đi i ce ment no den tin skog spo ja do cen tral nih de lo va me kog ve ziv nog tki va u pul pi.Hi dro di na mič ki efek ti i kre ta nje teč no sti mo gu uti ca ti i na pul pu i na den tin.To kom po stup ka re sta u ra ci je do la zi do se če nja den ti na i otva ra nja den tin skih ka na li ća, što uti če na re ak ci je pul pe i po ja vu bo la i pre o se tlji vo sti [12].
Kri sten sen (Chri sten sen) [13] je uka zao na po sto ja nje ve ćeg bro ja kon tra dik tor nih fak to ra ka da je u pi ta nju upo tre ba laj ne ra.Sa vre me ni pri stup ima enorm ne va ri ja ci je, po sto ji ve li ki broj raz li či tih pro ce du ra, ali je te ško pro ce ni ti is prav ne i uspe šne.Usa gla šen stav još ne po sto ji, ni ti ima iz gle da da će bi ti po stig nut u bli žoj bu duć no sti.
Ma te ri ja li is pi ti va ni u ovom is tra ži va nju su ti pič ni pred stav ni ci raz li či tih gru pa ma te ri ja la ko ji su in di ko va ni za pri me nu kod du bljih ka vi te ta pri po sta vlja nju po ste ri or nih kom po zit nih re sta u ra ci ja [12,14,15].
Cal ci mol LC se u naj ve ćoj me ri sa sto ji od me ša vi ne mo no me ra, pri če mu naj ve ći udeo či ni UD MA (25-50%).Ve li ki deo pre pa ra ta či ni TEG DMA, a u ma njoj me ri i bu tilhi drok si to luen i di me ti la mi no e tilme ta kri lat.Kal ci jumhi drok sid či ni 2,5-5% pre pa ra ta.UD MA i TEG DMA su sa stav ni deo or gan ske kom po nen te kom po zit nih ma te ri ja la i, uz bisG MA, naj od go vor ni ji su za po li me ri za ci o nu kon trak ci ju kom po zi ta, što je i nji ho va naj go ra oso bi na.
ANA Li ner je kom po zit na smo la mo di fi ko va na po li ki se li na ma, od no sno kom po mer.Ova gru pa ma te ri ja la je od raz te žnje da se u jed nom pro iz vo du ob je di ne naj bo lje oso bi ne gla sjo no me ra i kom po zi ta [1].Nji ho ve me ha nič ke oso bi ne su su per i or ne u od no su na GJC (a lo ši je od me ha nič kih oso bi na kom po zi ta), dok su in fe ri or ni ji od GJC s aspek ta ot pu šta nja flu o ri da, bi o kom pa ti bil no sti i mo guć no sti ad he zi je za tvr da zub na tki va [12,15].Bi o kom pa ti bil nost ovog ma te ri ja la je di sku ta bil na jer sa dr ži mo no me re or gan skih smo la u se bi.Ma te ri jal se sa sto ji od mo no me ra iden tič nih onim kod kom po zi ta.U slu ča ju ANA Li ne ra to su bisG MA (8%) i TEG DMA (6%).Ovaj si stem se sa sto ji od ne re ak tiv nog neo r gan skom pu ni la, kao što je kvarc ili si li kat no sta klo, a če sti ce su si la ni zi ra ne.U znat no ma njim ko li či na ma u sa stav ula ze i re ak tiv ne če sti ce sta kla, ko je omo gu ća va ju ot pu šta nje flu o ri da.Za po li me ri za ci ju ANA Li ne ra ko ri sti se kam for hi non/amin si stem.
Fu ji II LC Im pro ved je GJC mo di fi ko van smo lom, što zna či da ostva ru je do bru ad he zi ju i he mij sku ve zu sa gleđ nom i den tin skom sup stan com [1].Ovo je ve li ka raz li ka u od no su na dru ga dva laj ne ra ko ri šće na u ovom is tra ži va nju, jer se i Cal ci mol LC i ANA Li ner od li ku ju is klju či vo mi kro me ha nič kom re ten ci jom.Osno vu GJC či ne prah i teč nost, pri če mu je prah flu o ra lu mo si li kat no sta klo i pred sta vlja ba znu kom po nen tu.Teč nost je u slu ča ju Fu ji II LC po li al ke no at na ki se li na.Da bi se re šio pro blem ose tlji vo sti na dis ba lans vo de, od re đe na ko li či na HE MA (ma nje od 5%) je uklju če na u sa stav Fu ji II LC ce men ta.HE MA omo gu ća va tre nut nu sve tlo snu po li me ri za ci ju ma te ri ja la, na kon ko je se od vi ja aci doba zna re ak ci ja, ti pič na za sve GJC.
Ve ći broj is tra ži va ča is ti če ko re la ci ju iz me đu pri me ne de sen zi bi li za to ra i po sto pe ra ci o ne ose tlji vo sti kod estet skih re sta u ra ci ja [4,16,17].De sen zi bi li za to ri su sred stva ko ja sma nju ju pre o se tlji vost den ti na, sma nje njem na dra ža ji ma iza zva nog kre ta nja li kvo ra i/ili sma nje njem spo sob no sti in tra den tal nih ne ra va da se ak ti vi ra ju kre ta njem li kvo ra.Osnov ni cilj le če nja den tin ske ose tlji vo sti je re sta u ra ci ja pr vo bit ne ne pro pu stlji vo sti den ti na.U ovom is tra ži va nju ko ri šćen je ok sa lat ni de sen zi bi za tor Bi sBlock u kom bi na ci ji s is pi ti va nim laj ne ri ma.Efi ka snost ovog de sen zi bi li za to ra se za sni va na spo sob no sti stva ra nja kri sta la kal ci jumok sa la ta unu tar den tin skih tu bu la, pri če mu spo lja šnja po vr ši na den ti na osta je slo bod na za pri hva ta nje ad he ziv nog sred stva.No vo na sta li kri sta li spre ča va ju kre ta nje den tin skog li kvo ra, ali bez uti ca ja na ve zu zub nih tki va i ad he zi va.Da bi se iz be gla ne po želj na in ter ak ci ja ad he ziv nog si ste ma i de sen zi bi li za to ra, u ovom is tra ži va nju su ko ri šće ni fos for na ki se li na UNIETCH u kon cen tra ci ji od 32% i bes ki se lin ski ad he ziv ONE STEP PLUS, istog pro iz vo đa ča (Bi sco).
Re la tiv no vi sok pro ce nat pre o se tlji vo sti kod zu ba re sta u ri sa nih uz pri me nu laj ne ra na ba zi smo le u skla du je s na la zi ma mno gih stu di ja ko je se ba ve ovom pro ble ma ti kom [12,14,15,18].Is tra ži va či su sa gla sni da je po ve ća na pre o se tlji vost po sle di ca po li me ri za ci o ne kon trak ci je ove vr ste laj ne ra.Pri po li me ri za ci ji mo no me ra do la zi do kon ver zi je me đu mo le ku lar nih Van der Val so vih si la u ko va lent nu ve zu.Po sle di ce ovog pro ce sa su sma nje nje di men zi ja po li me ra (po li me ri za ci o na kon trak ci ja), na sta nak po li me ri za ci o nog stre sa i stva ra nje rub ne pu ko ti ne.Živ ko vić [19] na vo di da su osnov ni ne do sta ci UD MA vi sok ste pen po li me ri za ci o ne kon trak ci je ma te ri ja la, kr tost, po ro znost i sma nje na ot por nost na abra zi ju.Iako se pri pri me ni laj ner na no si u ve o ma tan kom slo ju, pot pu na po li me ri za ci ja se ne po sti že ni ka da.U te o ri ji, 100% kon ver zi ja mo no me ra u po li mer je mo gu ća, ali 25-50% me ta kril nih dvo stru kih ve za ne re a gu je to kom po li me ri za ci je [7].Ovaj ne po li me ri zo va ni mo no mer je bi o lo ški ri zik za pul pu.
Sva na ve de na is tra ži va nja uka zu ju na loš uti caj mo no me ra ko ji či ne osno vu Cal ci mol LC na di men zi o nal nu sta bil nost pre pa ra ta, što one mo gu ća va efi ka sno za tva ra nje den tin skih tu bu la pri pri me ni ovog laj ne ra.Di rekt na po sle di ca je po ve ća nje pre o se tlji vo sti, ali i te ža ošte će nja zub ne pul pe.
UD MA i TEG DMA mo gu da ošte te DNK la nac i po ka zu ju iz ra žen ci to tok sič ni efe kat u di rekt nom kon tak tu sa fi bro bla sti ma, a TEG DMA ima i mu ta ge ni efe kat [20].Mo že se za klju či ti da, iako su po li me ri za ci o na kon trak ci ja ma te ri ja la i ne a de kvat no za tva ra nje den tin skih tu bu la ve ro vat ni ji uzrok re la tiv no ve li kog bro ja zu ba s po sto pe ra ci o nom ose tlji vo šću u gru pi u ko joj je kao laj ner pri me njen Cal ci mol LC, ne mo že se za ne ma ri ti i is klju či ti mo gu će štet no he mij sko de lo va nje mo no me ra na će li je zub ne pul pe.
Pre o se tlji vost u gru pi sa ANA Li ne rom je ve ro vat no po sle di ca istih fak to ra kao i kod pri me ne laj ne ra Cal ci mol LC.Ci to tok sič ni mo no me ri, bisG MA i TEG DMA, ko ji ula ze u sa stav ANA Li ne ra, mo gu iza zva ti ošte će nja u zub noj pul pi.Is tra ži va nje Be he ra (Bec her) i sa rad ni ka [21] ko je se ba vi lo po sle di ca ma iz la ga nja će li ja mo no me ri ma i eks trak ti ma kom po me ra u uslo vi ma in vi tro po tvr đu je ove pret po stav ke.Jed na od naj zna čaj ni jih oso bi na or gan skih smo la, kao što su bisG MA i TEG DMA, je ste po li me ri za ci o na kon trak ci ja.Ova kon trak ci ja je uma nje na kod ANA Li ne ra u od no su na smo le bez pu ni la.Svi kom po me ri po ka zu ju od re đe ni ste pen po li me ri za ci o ne kon trak ci je, što do vo di do pro me ne di men zi ja ma te ri ja la i na stan ka mi kro cu re nja ili na no cu re nja, a kli nič ki se če sto is po lja va kao pre o se tlji vost.Čen (Chen) i sa rad ni ci [22] su za klju či li da je uzrok pre o se tlji vo sti pri pri me ni kom po me ra po li me ri za ci o no sku plja nje kom po me ra ko je je po in ten zi te tu slič no sku plja nju hi brid nih kom po zi ta.Isto vre me no, ono je ma nje iz ra že no od kon trak ci je smo la bez pu ni la, kao što je Cal ci mol LC.Bo lji re zul ta ti ANA Li ne ra u od no su na Cal ci mol LC, s aspek ta pre o se tlji vo sti, mo gu se ob ja sni ti i spo sob no šću kom po me ra da ap sor bu ju vo du.Na ovaj na čin, hi gro skop skom eks pan zi jom se mo že de li mič no kom pen zo va ti po li me ri za ci o no sku plja nje.
Kod pri me ne Fu ji II LC, ad he ziv ne teh ni ke ko je zah te va ju ukla nja nje raz ma znog slo ja če šće se do vo de u ve zu s po sto pe ra ci o nom ose tlji vo šću od teh ni ka kod ko jih ovaj sloj osta je in si tu.Ukla nja nje raz ma znog slo ja bez po vr šin ske de mi ne ra li za ci je tki va, kao i ad he zi ja za kon di ci o ni ra ni den tin, raz log su ma njeg bro ja zu ba s pre o se tlji vo šću pri pri me ni laj ne ra Fu ji II LC.Gla sjo no mer ne tr pi zna čaj ni je di men zi o ne pro me ne pri pro ce su ve zi va nja i stvrd nja va nja ce men ta.Kod kla sič nih GJC po li me ri za ci o na kon trak ci ja je ve o ma ma la (do 0,2%), dok je kod GJC mo di fi ko va nih smo lom ne što ve ća (oko 0,2%), što je da le ko is pod vred no sti za be le že nih za kom po zi te.Mar gi nal ne pu ko ti ne kod GJC su sla bi je iz ra že ne i zbog ad he ziv nog svoj stva ma te ri ja la.Broj ni is tra ži va či is ti ču spo sob nost GJC da sma nji po ja vu kom pli ka ci ja pri re sta u ra ci ji boč nih zu ba kom po zit nim ma te ri ja lom [12,15].Ova is tra ži va nja su u ve zi s po ja vom pre o se tlji vo sti, mi kro cu re nja i te žih po sle di ca na stan ka mi kro pu ko ti ne.
Fu ji II LC Im pro ved se, kao i svi GJC, sma tra iz u zet no bi o kom pa ti bil nim ma te ri ja lom.Ovo se mo že ob ja sni ti či nje ni com da je po li a kril na ki se li na, ko ja či ni ve ći nu teč ne kom po nen te, sla ba ki se li na.Po li mer ni lan ci su du gač ki, me đu sob no po ve za ni i is pre ple te ni, s vr lo ve li kom mo le kul skom ma som, što im one mo gu ća va mi gra ci ju kroz den tin ske tu bu le i spre ča va štet no dej stvo na pul pu.Spo sob nost da se he mij ski ve že za tvr da zub na tki va, di men zi o nal na sta bil nost i bi o kom pa ti bil nost GJC mo di fi ko va nih smo lom su mo gu ći uzro ci za naj ma nju uče sta lost po sto pe ra ci o ne ose tlji vo sti u gru pi pa ci je na ta kod ko jih je ko ri šćen Fu ji II LC Im pro ved.Da kle, GJC mo di fi ko va ni smo lom su ma te ri jal iz bo ra kao laj ner pri iz ra di boč nih kom po zit nih re sta u ra ci ja.
Do bi je ni re zul ta ti su naj ve ro vat ni je po sle di ca raz li ka u di men zi o nal noj sta bil no sti is pi ti va nih laj ne ra i raz li či toj spo sob no sti da što pot pu ni je za tvo re den tin ske tu bu le, kao i ko li či ni i vr sti po ten ci jal no štet nih sup stan ci ko je ula ze u nji hov sa stav.
Pre ma broj nim is tra ži va nji ma, ja sno je da is pi ti va ni de sen zi bi li za tor di rekt no uti če na naj zna čaj ni ji fak tor ko ji od re đu je pro tok li kvo ra, tj.da sma nju je preč nik tu bu la, a ti me i mo guć nost na stan ka pre o se tlji vo sti [3,5,7,17,21].Re zul ta ti na šeg is tra ži va nja o mo guć no sti upo tre be ok sa lat nog de sen zi bi li za to ra u spre ča va nju na stan ka po sto pe ra ci o ne ose tlji vo sti kod po ste ri or nih kom po zit nih re sta u ra ci ja u skla du su s mno go broj nim sa vre me nim is tra ži va nji ma [4,7,16,17,20].

ZAKLJUČAK
Gla sjo no merce ment je efi ka sni je sred stvo za pre ven ci ju na stan ka po sto pe ra ci o ne ose tlji vo sti pri iz ra di boč nih kom po zit nih re sta u ra ci ja u od no su na kom po mer i sve tlo sno po li me ri zu ju ći kal ci jumhi drok sid.Pri me na de sen zi bi li za to ra do ve la je do zna čaj nog sma nje nja in ci den ci je re sta u ra tiv ne pre o se tlji vo sti.

Figure 2 .Figure 1 .
Figure 2. Individual Patient's chart Sli ka 2. In di vi du al ni kar ton pa ci jen ta

Graph 1 . 2 .Graph 1 .
Mean value of postoperative sensitivity in all groups Ga fi kon 1. Sred nja vred nost po sto pe ra ci o ne ose tlji vo sti u svim gru pa ma Graph The incidence of post-operative sensitivity related to Bis-Block application Gra fi kon 2. Uče sta lost po sto pe ra ci o ne ose tlji vo sti u za vi sno sti od pri me ne Bi sBlock-a Mean value of postoperative sensitivity in all groups Ga fi kon 1. Sred nja vred nost po sto pe ra ci o ne ose tlji vo sti u svim gru pa ma