The Role of Managers in Improving the Health Care System in Serbia

Health facilities are institutions with the most complex organization and management. Scientific achievements in biomedical science have improved organization within the health system in order to direct the process and more efficiently manage human potential and resources. Hu­ man resource planning in health care is one of the most important aspects of resources management. Given that the costs of education and employment are high, not only in Serbia, but also in other countries, planning of health personnel is very important. Health management needs to improve production of health institutions, and the lack of financial resources in the health system of the Republic of Serbia imposes the necessity for improving hospital management [1, 2]. Unlike traditional managing of organizational systems characterized by analytical and interdisciplinary approach, current management of health institutions is characterized by synthetic and trans­disciplinary approach to solving business problems. Roads of knowledge and acquisition of novelties, especially for health care facilities, are not defin­ itely determined and differ with respect to socio­political organization, as well as the level of economic development and social welfare of the country. There are number of al­ ternative and even opponent approaches to research con­ duct and management of health care organizations. Healthcare institutions have certain limitations, there­ fore highly skilled management personnel is the best solution for improvements, knowledge, skills and latest technologies application. Health managers should fol­ low the latest trends in theory and practice and propose new models for efficient implementation of contempor­ ary management trends in all health facilities, including dental facilities. Changes in the health care system change the way how health system functions at all levels. This requires some general (policies, strategies, laws, regula­ tions, etc.), but also specific individual conditions. Health care in this region has always had a social function, and therefore all changes in society have broad implication on the changes in improving quality, effective and access­ ible health care. All this changes require well functioning health care system. Dissatisfaction with health services is often the case, not only in Serbia, but also in many countries in the world. This mainly relates to access and continuity of health care, clinical effectiveness, patient safety, customer satisfaction, and public responsibility, therefore improving the qual­ ity of health care has a major role in the reform of the health system and service delivery. Introduction of qual­ ity improvement is a challenge for health care managers due to their responsibility to create an environment that will lead to improvements in quality and safety of health services. The Role of Managers in Improving the Health Care System in Serbia


INTRODUCTION
Health facilities are institutions with the most complex organization and management.Scientific achievements in biomedical science have improved organization within the health system in order to direct the process and more efficiently manage human potential and resources.Hu man resource planning in health care is one of the most important aspects of resources management.Given that the costs of education and employment are high, not only in Serbia, but also in other countries, planning of health personnel is very important.Health management needs to improve production of health institutions, and the lack of financial resources in the health system of the Republic of Serbia imposes the necessity for improving hospital management [1,2].
Unlike traditional managing of organizational systems characterized by analytical and interdisciplinary approach, current management of health institutions is characterized by synthetic and transdisciplinary approach to solving business problems.Roads of knowledge and acquisition of novelties, especially for health care facilities, are not defin itely determined and differ with respect to sociopolitical organization, as well as the level of economic development and social welfare of the country.There are number of al ternative and even opponent approaches to research con duct and management of health care organizations.
Healthcare institutions have certain limitations, there fore highly skilled management personnel is the best solution for improvements, knowledge, skills and latest technologies application.Health managers should fol low the latest trends in theory and practice and propose new models for efficient implementation of contempor ary management trends in all health facilities, including dental facilities.Changes in the health care system change the way how health system functions at all levels.This requires some general (policies, strategies, laws, regula tions, etc.), but also specific individual conditions.Health care in this region has always had a social function, and therefore all changes in society have broad implication on the changes in improving quality, effective and access ible health care.All this changes require well functioning health care system.
Dissatisfaction with health services is often the case, not only in Serbia, but also in many countries in the world.This mainly relates to access and continuity of health care, clinical effectiveness, patient safety, customer satisfaction, and public responsibility, therefore improving the qual ity of health care has a major role in the reform of the health system and service delivery.Introduction of qual ity improvement is a challenge for health care managers due to their responsibility to create an environment that will lead to improvements in quality and safety of health services.

The Role of Managers in Improving the Health Care System in Serbia MONITORING AND IMPROVEMENT OF qUALITY IN HEALTH SERVICES
According to the Institute of Public Health of Serbia "Dr Milan Jovanović Batut", the systematic monitoring of qual ity indicators of health care has begun in the Republic of Serbia in 2004.The first written document that covers the issue about improving health care quality was issued by the Ministry of Health of the Republic of Serbia in 2004.The document titled "Explanation for Monitoring the Quality of Work in Health Care" was the basis for the development of Methodological textbook for the health care institutions reporting work quality indicators, waiting lists, training of staff and patient satisfaction.Methodo logical textbook was prepared by the Institute "Dr Milan Jovanović Batut".New Health Care Law (2005) has created a legal framework for defining quality indicators and set ting up the committees for continuous quality improve ment in health care facilities, as well as various bodies aimed to improve the quality of health care in Serbia.
Chronology of setting up the body for quality improve ment in health care is presented on the website of the In stitute of Public Health "Dr Milan Jovanović Batut" [3].In 2007, special Working Group for quality improvement of the Ministry of Health has begun tracking and analysis of the current situation in the field of continuous quality improvement in health care.The quality of health facilities at all levels of activity was also assessed whereas the Rule book of indicators for health care quality was prepared and adopted in June of the same year by the Government of the Republic of Serbia.This Rulebook defines the quality indi cators that are monitored in primary, secondary and ter tiary health care facilities, as well as in institutions where health activity is carried out on several levels.Special attention was put on the following areas: cardiac surgery, waiting lists, patient safety, customer and employee satis faction in health care facilities, acquisition and renewal of knowledge and skills, and work of committees for quality improvement.Data collection necessary for monitoring of those indicators mentioned in the Rulebook, was defined by Methodological textbook for the process of health care institutions reporting about continuous improvement of health care quality (prepared by the Institute of Public Health of Serbia "Dr Milan Jovanović Batut").
Significant reform was achieved by setting up the Ac creditation Agency in 2008 with the help of the World Bank, the Ministry of Health and the European Union.In 2009, the National Expert Committee for continuous improvement of health care quality and patient safety was formed.It developed the strategy for continuous improve ment of health care quality and patient safety.New Rule book about the indicators of health care quality, as well as the Textbook for the health facilities reporting about the indicators of health care quality was adopted in 2010.Health care institutions have begun to monitor quality indicators under the new Rulebook and Textbook in late 2011 when accreditation standards for institutions at all levels of health care were adopted.The approval of the Assembly of Serbia was obtained providing the perfect base for quality improvement of health care institutions.

qUALITY MANAGEMENT IN HEALTH SERVICES
Positive results in the quality improvement of health care can be expected when knowledge, innovation, leadership, goal orientation and teamwork of health managers join together.Teamwork of managers and physicians in all medical institutions is critical for improving the quality of health services for patients [4].The quality of health services considers efficacy in improving health of users of these services.This problem, however, is not yet solved in satisfactory way in our country or in the world.There fore, medical institutions in developed countries, rather than grading the quality of health services they grade the level of expectations of their users.Although this way the problem became solvable, it remained to be very com plex.This is because expectations of users (patients) are very different from expectations of healthy individuals, or users of other services (e.g.education, culture).Therefore, quality management in health care is very different from the management of quality in all other organizational systems.
Health managers, according to the key skills they should have, are not different than managers in other areas.As planning, management and control of quality parameters are the most important components of the health sys tem development, health managers must be leaders with exceptional communication skills, therefore their know ledge and skills could be applied in the best possible way.The challenges the manager of the healthcare encounters require knowledge and ability to estimate future costs, analyze economic viability, possess the knowledge of mar keting, grant awards, have the ability to initiate change, economize use of resources and necessary equipment etc. Complexity of the health system provides more opportun ities for health managers to prepare adequate organiza tional responses and find solutions for the development and improvement of health facilities [5].
Planning, in the broadest sense, is the modeling of the future.It includes achieving desired goals and defining ap propriate measures and resources.Unlike the planning in the economy, where there is a high degree of uncertainty and variability of factors that will affect planning, health care planning has much smaller degree of uncertainty and greater stability of relevant factors.Timely information is the basis for measurement processes and outcomes in the health care system; therefore the introduction of informa tion systems is now imperative.The introduction of infor mation systems in Serbia has begun ten years ago through the projects approved by the Ministry of Health.Informa tion systems provide transparent access to information and all key participants in the health system.Unfortu nately, even where information systems are successfully implemented, their reliability, validity and usefulness may vary.Managers have a key role in determining whether and how to convert data into useful information and what impact they have on the development of organizational culture.That is why the emphasis is put on health care based on evidences.
Interest in the development of strategic management based on evidence is of increasing importance as it is the management focused on actions that would affect behav ior of health workers and motivate staff to implement evi dence based medicine.For the introduction of evidence based medicine, managers with good managerial skills and responsibilities are required.Effective management of healthcare institutions is important to achieve balance between personal and clinical autonomy and create posi tive environment for efficient and effective functioning of the health facility [6].

HEALTH CARE EMPLOYEES
In the health care facilities where the governance structure is hierarchically distributed, changes imply involvement of health professionals in the transformed management, thereby expanding their responsibilities and functions.With the strategy of transformed management, manag erial decisions are delegated and decentralized, creating a manager, who does not distinguish personal autonomy from the interests of the institution.Currently, the or ganization of health facilities is affected by various fac tors in the external environment, such as increased life expectancy of the population, expensive diagnostics and treatment, introduction of new technologies and lifestyle changes through the introduction of health promotion and disease prevention.In addition, the health system is faced with ethical and economic crisis posed by political, social and interest groups, trying to impose their interests and affect the functioning of the health system.
Decision making persons in the area of health policy, should continually monitor technological and medical trends in the world, effectively manage their resources and effectively carry out the reorganization of the system of health care delivery, especially in the times of economic crisis.The role of a manager of the central level (the Min istry of Health) is different from that of managers at lower levels.Management of the Ministry of Health establishes balance and stability of the entire health care system, by establishing the health policy and legal framework which defines methods and goals, and improves quality and safe ty in all areas of health care.Lower level managers must be driving force of its institutions creating the basis for activities related to quality.Also, he must initiate changes and influence the change of interest and organizational relationships, manage these changes and organize and manage existing resources.
Director of a health institution is the top manager responsible for strategic management.He is often in di lemma whether to completely focus on management or to share between clinical and managerial expertise.The manager at this level has responsibility to plan, make deci sions, coordinate, and control the activities of employees so that the work with a patient/user is carried out effi ciently and effectively.His decisions should be based on reliable and accurate information which he has to judge.At this level, managers use special skills such as strate gic thinking and strategic planning.Strategic thinking is imperative because a manager uses it to implement func tional and professional skills to achieve results, and pro mote organization, its financial efficiency and sustainabil ity.He has responsibility to create the environment that will lead to improved quality and safety of health services.To achieve these goals leadership skills are required [7].

STUDYING MANAGEMENT
The Faculty of Organizational Sciences (FOS) in Belgrade was the only school to teach organization and manage ment of the health system until the School of Public Health was founded."The School of Public Health and Health Management" (Faculty of Medicine, University of Belgrade) was founded in 2004 under the project "Sup port development of public health in Serbia", funded by the European Union.This school provides an opportunity for advancement in the field of management in health care through: postgraduate degree in health policy and management, academic specialization in Health Manage ment and Master of management studies in the health care system.The staff of the school can assist institutions and individuals in policy formulation, planning, organiza tion, management and financing of the health care system.They also offer help to the health service in continuous improvement of the quality of work and evaluation of health technologies, as well as the analysis and definition of policies aimed to improve health status of local com munities.
The importance of trained personnel in the health care was demonstrated through the implementation of the project "Training in Health Service Management" (2008 2011).The main goal of the project was to include the study of management and organization of health services in educational system of Serbia to be applicable for health care practices in Serbia, but also to comply with interna tionally recognized standards.

CONCLUSION
New concept of management emphasizes people and their professional and specialized knowledge.Past practice in the Republic of Serbia has not shown significant improve ments in the management process through basic knowl edge and skills of managers, especially in terms of stra tegic decisionmaking in the operation and development of the health system.To achieve proposed goals adequate number of managers at all levels of the health system, their education, support in managing and conditions that provide more freedom in decisionmaking are required.

KRATAK SADRŽAJ
Zdrav stve ne usta no ve su u te o ri ji me nadž men ta in sti tu ci je s naj kom plek sni jom or ga ni za ci jom i naj kom plek sni jim me nadž men tom.Za raz li ku od tra di ci o nal nog upra vlja nja or ga ni za ci o nim si ste mi ma, za ko ji su bi li ka rak te ri stič ni ana li tič ki pri stup i in ter di sci plinar no re ša va nje po slov nih pro ble ma, me nadž ment zdrav stve ne usta no ve se od li ku je sin te tič kim pri stu pom i tran sdi sci pli nar nim re ša va njem po slov nih pro ble ma.Uvo đe nje una pre đe nja kva li te ta pred sta vlja iza zov za zdrav stve ne me na dže re, jer na nji ma le ži od go vor nost da stvo re am bi jent ko ji će do ve sti do po bolj ša nja kva li te ta i si gur no sti zdrav stve nih uslu ga.No vi za kon o zdrav stve noj za šti ti iz 2005.go di ne stvo rio je za kon ski okvir za de fi ni sa nje po ka za te lja kva li te ta, od no sno za for mi ra nje ko mi si ja i ra znih te la s ci ljem una pre đe nja kva li te ta zdrav stve ne za šti te.Ka ko su pla ni ra nje, upra vlja nje i kon tro la pa ra me ta ra kva li te ta u zdrav stvu naj važni je kom po nen te raz vo ja zdrav stve nog si ste ma, me na džer u zdrav stvu mo ra bi ti li der s iz u zet nim spo sob no sti ma ko mu ni ka ci je, ka ko bi svo ja ste če na zna nja i ve šti ne u upra vlja nju re sur si ma pri me nio na naj bo lji na čin.Top me na dže ri, me na dže ri cen tral nog ti pa i me na dže ri ni žeg ni voa mo ra ju bi ti po kre tač ka sna ga svo jih usta no va, stva ra ju ći na taj na čin osnov za ak tiv no sti ko je se od no se na kva li tet.Na rav no da za to mo ra ju ima ti i od go va ra ju će obra zo va nje.No vi kon cept me nadž men ta da nas sta vlja ak ce nat, pre sve ga, na lju de, od no sno na nji ho vo pro fe si o nal no i spe ci ja li zo va no zna nje.Do sa da šnja prak sa u Sr bi ji ni je po ka za la zna čaj na po bolj ša nja u pro ce su upra vlja nja za hva lju ju ći zna nji ma i ve šti na ma me na dže ra, po seb no s aspek ta do no še nja stra te ških od lu ka u funk ci o nisa nju i raz vo ju zdrav stve nog si ste ma.Ključ ne re či: zdrav stve ni si stem Re pu bli ke Sr bi je; kva li tet zdrav stve ne za šti te; me nadž ment kva li te ta; me na džer u zdrav stvu

UVOD
Zdrav stve ne usta no ve su u te o ri ji me nadž men ta in sti tu ci je s naj kom plek sni jom or ga ni za ci jom i naj kom plek sni jim me nadž men tom.Na uč na do stig nu ća u do me nu bi o me di cin skih na u ka uslo vi la su usa vr ša va nje or ga ni za ci je unu tar zdrav stve nog si ste ma, sa ci ljem usme ra va nja pro ce sa i efi ka sni jeg ko ri šće nja po ten ci ja la lju di i re sur sa.Pla ni ra nje ljud skih re sur sa u zdrav stvu je dan je od naj va žni jih aspe ka ta ras po la ga nja re sur si ma.S ob zi rom na to da su tro ško vi obra zo va nja i za po šlja va nja vi so ki (ne sa mo u Sr bi ji, već i u dru gim ze mlja ma), pla ni ra nje zdrav stve nih ka dro va je sve vi še u cen tru na ci o nal nih i sub na ci o nal nih en ti te ta.Zdrav stve ni me nadž ment tre ba da una pre di po slo va nje zdrav stve nih usta no va, a ne do sta tak fi nan sij skih sred sta va u zdrav stve nom si ste mu Re pu bli ke Sr bi je na me će neo p hod nost una pre đe nja me nadž men ta u zdrav stvu u Sr bi ji [1,2].
Za raz li ku od tra di ci o nal nog upra vlja nja or ga ni za ci o nim si ste mi ma, za ko ji su bi li ka rak te ri stič ni ana li tič ki pri stup i in ter di sci pli nar no re ša va nje po slov nih pro ble ma, sa vre me ni me nadž ment zdrav stve ne usta no ve se od li ku je sin te tič kim pri stu pom i tran sdi sci pli nar nim re ša va njem po slov nih pro ble ma.Pu te vi sa zna nja i sti ca nje uve re nja o no vi na ma, po seb no ako su u pi ta nju si ste mi kao što su zdrav stve ne usta no ve, ni su ja sno od re đe ni i raz li ku ju se s ob zi rom na dru štve nopo li tič ko ure đe nje dr ža ve, kao i pre ma ni vou eko nom skog raz vo ja i so ci jal ne bri ge u ze mlji.Po sto je ra zni dru gi i čak ri val ski pri stu pi is tra ži va nju po na ša nja i upra vlja nja zdrav stve nim or ga ni za ci ja ma.
Funk ci o ni sa nje zdrav stve nih usta no va ima od re đe na ogra ni če nja, pa su vi so ko struč ni ka dro vi iz obla sti me nadž men ta re še nje za una pre đe nje, pri me nu zna nja, ve šti na i naj no vi jih teh no lo gi ja u ovoj obla sti.Po treb no je da zdrav stve ni me nadž ment pra ti naj sa vre me ni je tren do ve iz obla sti te o ri je i prak se, ali i pred la že mo de le za efi ka snu im ple men ta ci ju sa vre me nih tren do va iz obla sti me nadž men ta u osnov nu de lat nost zdrav stve ne usta no ve u okvi ru sto ma to lo gi je ili bi lo ko je dru ge gra ne me di ci ne.Pro me ne ko je se de ša va ju u zdrav stve nom si ste mu me nja ju na čin funk ci o ni sa nja zdrav stve nog si ste ma na svim ni vo i ma.Za to su po treb ni, pre sve ga, op šti (po li ti ke, stra te gi je, za ko ni, pro pi si i dr.), ali i spe ci fič ni, in di vi du al ni pred u slo vi.Zdrav stvo je na ovim pro sto ri ma od u vek ima lo so ci jal nu funk ci ju, pa za to sve pro me ne u dru štvu ima ju ši ro ku im pli ka ci ju na pro me ne ko je se ti ču po bolj ša nja pru ža nja kva li tet ne, efi ka sne i do stup ne zdrav stve ne za šti te.Sve te pro me ne zah te va ju do bro funk ci o ni sa nje zdrav stve nog si ste ma.
Ne za do volj stvo zdrav stve nim uslu ga ma je čest slu čaj ne sa mo kod nas, već i u mno gim ze mlja ma sve ta.To se uglav nom od no si na pri stup i kon ti nu i tet zdrav stve ne za šti te, kli nič ku efi ka snost, si gur nost bo le sni ka, za do volj stvo ko ri sni ka i jav nu od go vor nost, pa za to una pre đe nje kva li te ta u ve ći ni ze ma lja ima glav nu ulo gu u re for mi zdrav stve nog si ste ma i pru ža nju uslu ga.Uvo đe nje una pre đe nja kva li te ta pred sta vlja iza zov za zdrav stve ne me na dže re, jer na nji ma le ži od go vor nost da stvo re am bi jent ko ji će do ve sti do po bolj ša nja kva li te ta i si gur no sti zdrav stve nih uslu ga.

PRAćENJE I UNAPREđENJE KVALITETA USLUGA U ZDRAVSTVU
Pre ma po da ci ma In sti tu ta za jav no zdra vlje Sr bi je "Dr Mi lan Jo va no vić Ba tut", u Re pu bli ci Sr bi ji od 2004.go di ne po či nje si stem sko pra će nje po ka za te lja kva li te ta zdrav stve ne za šti te.Pr vi pi sa ni do ku ment ko ji ob ra đu je te mu una pre đe nja kva li te ta zdrav stve ne za šti te do ne lo je Mi ni star stvo zdra vlja Re pu bli ke Sr bi je 2004.go di ne.Do ku ment "Ob ja šnje nje za pra će nje kva li te ta ra da u zdrav stve nim usta no va ma" bio je osno va za iz ra du Me to do lo škog uput stva za po stu pak iz ve šta va nja zdrav stve nih usta no va o po ka za te lji ma kva li te ta ra da, li sta ma če ka nja, obu ci za po sle nih i za do volj stvu pa ci je na ta.Me to do lo ško uput stvo je iz ra dio In sti tut "Dr Mi lan Jo va no vić Ba tut".Nov Za kon o zdrav stve noj za šti ti iz 2005.go di ne stvo rio je za kon ski okvir za de fi ni sa nje po ka za te lja kva li te ta i obra zo va nje ko mi si ja za stal no una pre đe nje kva li te ta u zdrav stve nim usta no va ma, kao i ra znih te la, s ci ljem una pre đe nja kva li te ta zdrav stve ne za šti te u Sr bi ji.
Hro no lo gi ja osni va nja te la za una pre đe nje kva li te ta uslu ga u zdrav stvu pred sta vlje na je na in ter netstra ni ci In sti tu ta za jav no zdra vlje "Dr Mi lan Jo va no vić Ba tut" [3].Po seb na rad na gru pa za una pre đe nje kva li te ta pri Mi ni star stvu zdra vlja je 2007.go di ne za po če la pra će nje i ana li zu ak tu el ne si tu a ci je na po lju stal nog una pre đe nja kva li te ta zdrav stve ne za šti te i kva li te ta ra da zdrav stve nih usta no va na svim ni vo i ma de lat no sti, ali i rad na pri pre mi Pra vil ni ka o po ka za te lji ma kva li te ta zdrav stve ne za šti te, ko ji je Vla da Re pu bli ke Sr bi je i usvo ji la ju na iste go di ne.Ovim Pra vil ni kom su de fi ni sa ni po ka za te lji kva li te ta ko ji se pra te u usta no va ma pri mar ne, se kun dar ne i ter ci jar ne zdrav stve ne za šti te, kao i u usta no va ma u ko ji ma se zdrav stve na de lat nost oba vlja na vi še ni voa.Po seb na pa žnja je usme re na na sle de će obla sti: kar di o hi rur gi ja, li ste če ka nja, bez bed nost bo le sni ka, za do volj stvo ko ri sni ka i za do volj stvo za po sle nih u zdrav stve noj usta no vi, sti ca nje i ob no va zna nja i ve šti na za po sle nih i rad ko mi si ja za una pre đe nje kva li te ta.Pri ku plja nje po da ta ka neo p hod nih za pra će nje po ka za te lja sa dr ža nih u go re na ve de nom pra vil ni ku de fi ni sa no je Me to do lo škim uput stvom za po stu pak iz ve šta va nja zdrav stve nih usta no va o stal nom una pre đe nju kva li te ta zdrav stve ne za šti te, ko je je sa či nio In sti tut za jav no zdra vlje Sr bi je "Dr Mi lan Jo va no vić Ba tut".
Zna čaj no re form sko do stig nu će je po stig nu to osni va njem Agen ci je za akre di ta ci ju 2008.go di ne, či je for mi ra nje je, osim Svet ske ban ke i Mi ni star stva zdra vlja, pot po mo gla i Evrop ska Uni ja.U 2009.go di ni obra zo va na je Re pu blič ka struč na ko mi si ja za stal no una pre đe nje kva li te ta zdrav stve ne za šti te i bez bed no sti pa ci je na ta, ko ja je do ne la Stra te gi ju za stal no una pre đe nje kva li te ta zdrav stve ne za šti te i bez bed no sti bo le sni ka.No vi Pra vil nik o po ka za te lji ma kva li te ta zdrav stve ne za šti te i Uput stvo za po stu pak iz ve šta va nja zdrav stve nih usta no va o po ka za te lji ma kva li te ta zdrav stve ne za šti te usvo je ni su 2010.go di ne.Zdrav stve ne usta no ve su po če le da pra te po ka za te lje kva li te ta pre ma no vom pra vil ni ku i uput stvu u dru goj po lo vi ni 2011, ka da su usvo je ni i akre di ta ci o ni stan dar di za usta no ve svih ni voa zdrav stve ne za šti te i kada je do bi je no odo bre nje Skup šti ne Re pu bli ke Sr bi je, što je stvo ri lo od lič nu ba zu za po bolj ša nje kva li te ta ra da zdrav stve nih usta no va.

MENADŽMENT KVALITETA USLUGA U ZDRAVSTVU
Po zi tiv ni re zul ta ti ra da zdrav stve nih usta no va mo gu se oče ki va ti uko li ko se zna nje, ino va tiv nost, li der stvo, ori jen ti sa nost ka po sti za nju po sta vlje nih ci lje va i, na rav no, tim ski rad me na dže ra u zdrav stvu udru že ra di po bolj ša nja kva li te ta zdrav stve nih uslu ga.Tim ski rad me na dže ra i le ka ra zdrav stve nih usta no va je klju čan za una pre đe nje kva li te ta zdrav stve nih uslu ga na me nje nih ko ri sni ci ma [4].Kva li tet zdrav stve ne uslu ge, pod ra zu me va efi ka snost u po bolj ša nju zdra vlja, ko ri sni ka tih uslu ga.Ovaj pro blem, me đu tim, još ni je re šen na za do vo lja va ju ći na čin ni kod nas, ni u sve tu.Zbog to ga se u zdrav stve nim usta no va ma raz vi je nih ze ma lja ume sto oce ne kva li te ta zdrav stve nih uslu ga vr ši ocenjivanje ste pe na is pu nje nja oče ki va nja ko ri sni ka.Iako je na ovaj na čin pro blem po stao re šiv, on je i da lje ostao ve o ma slo žen, jer se oče ki va nja ko ri sni ka uslu ga (ko ji je u ulo zi bo le sni ka) ve o ma raz li ku ju od oče ki va nja zdra vog čo ve ka, od no sno od ko ri sni ka dru ge vr ste uslu ga (npr.u obla sti obra zo va nja ili kul tu re).Zbog to ga se me nadž ment kva li te ta u zdrav stve nim usta no va ma bit no raz li ku je od me nadž men ta kva li te ta u svim dru gim or ga ni za ci o nim si ste mi ma.
Me na džer u zdrav stvu, pre ma ključ nim ve šti na ma ko je tre ba da po se du je, ne raz li ku je se od me na dže ra u dru gim obla sti ma.Ka ko su pla ni ra nje, upra vlja nje i kon tro la pa ra me tri ma kva li te ta u zdrav stvu naj va žni je kom po nen te raz vo ja zdrav stve nog si ste ma, me na džer u zdrav stvu mo ra bi ti li der s iz u zet nim spo sob no sti ma ko mu ni ka ci je, ka ko bi svo ja ste če na zna nja i ve šti ne u upra vlja nju re sur si ma pri me nio na naj bo lji na čin.Iza zo vi s ko ji ma se me na džer u zdrav stvu su sre će zah te va ju zna nje i spo sob nost za pro ce nu bu du ćih tro ško va, ana li zu eko nom ske is pla ti vo sti, po zna va nje mar ke tin ga, do de lu pri zna nja, ali i ka zni, ini ci ra nje pro me na, eko no mič no ko ri šće nje re sur sa, ra ci o nal no ko ri šće nje po treb ne opre me itd.Slo žen zdrav stve ni si stem pru ža vi še mo guć no sti zdrav stve nim me na dže ri ma da pri pre me od go va ra ju će or ga ni za ci o ne od go vo re, od no sno da kroz efi ka sno ru ko vo đe nje pro na đu re še nje za raz voj i una pre đe nje svo je zdrav stve ne usta no ve [5].
Pla ni ra nje, u naj ši rem smi slu re či, je ste mo de li ra nje bu duć no sti.Ono se sa sto ji u kon kre ti za ci ji že lje nog ci lja i de fi ni sa nju od go va ra ju ćih me ra i re sur sa.Za raz li ku od pla ni ra nja u pri vre di, gde po sto ji vi sok ste pen ne iz ve sno sti i pro men lji vo sti či ni la ca ko ji će to kom plan skog pe ri o da uti ca ti na po slo va nje pri vred nih su bje ka ta, pla ni ra nja u zdrav stvu su sa znat no ma njim ste pe nom ne iz ve sno sti i ve ćom sta bil no šću re le vant nih či ni la ca.Pra vo vre me ne in for ma ci je su osnov za me re nje pro ce sa i is ho da u zdrav stve nom si ste mu, a uvo đe nje in for ma ci o nih si ste ma je da nas oba ve zno.S uvo đe njem in for ma ci o nog si ste ma se u Sr bi ji ot po če lo pre de set go di na kroz pro jek te ko je je odo bri lo Mi ni star stvo zdra vlja.In for ma ci o ni si ste mi omo gu ću ju tran spa ren tan pri stup in for ma ci ja ma i svim ključ nim ak te ri ma u zdrav stve nom si ste mu.Na ža lost, čak i ta mo gde su uspe šno uve de ni in for ma ci o ni si ste mi, nji ho va po u zda nost, va lja nost i ko ri snost u usta no vi mo že da va ri ra.Me na dže ri su ti ko ji ima ju ključ nu ulo gu u od re đi va nju da li će se i ka ko po da ci pre i na či ti u ko ri sne in for ma ci je i ka kav će uti caj one ima ti na raz voj or ga ni za ci o ne kul tu re.Zbog to ga se sve ve ći na gla sak sta vlja na zdrav stve nu za šti tu za sno va nu na do ka zi ma.
In te re so va nje za raz voj stra te škog me nadž men ta za sno va nog na do ka zi ma ima sve ve ći zna čaj, jer je on me nadž ment ko ji je ori jen ti san na ak ci je ko je bi efi ka sno de lo va le na po na ša nje zdrav stve nih rad ni ka i mo ti va ci ju oso blja da pri me nju ju me di ci nu za sno va nu na do ka zi ma.Za raz voj me di ci ne za sno va ne na do ka zi ma po treb ni su me na dže ri s me na džer skim zna nji ma i od go vor no sti ma.Efi ka san me nadž ment zdrav stve nih usta no va je sa mo onaj ko ji po sti že rav no te žu iz me đu lič ne i kli nič ke auto no mi je, jer na taj na čin stva ra po zi tiv nu kli mu za efi ka sno i efek tiv no funk ci o ni sa nje zdrav stve ne usta no ve [6].

ZAPOSLENI U ZDRAVSTVU
U zdrav stve nim usta no va ma u ko ji ma je struk tu ra upra vlja nja hi je rar hij ski po de lje na pro me ne pod ra zu me va ju uklju či va nja zdrav stve nih pro fe si o na la ca u tran sfor mi sa ni me nadž ment, či me se pro ši ru ju nji ho ve od go vor no sti i funk ci je.Stra te gi jom tran sfor mi sa nog me nadž men ta, me na džer ske od lu ke se de le gi ra ju i de cen tra li zu ju, stva ra ju ći na taj na čin me na dže ra ko ji ne raz dva ja lič nu auto no mi ju od in te re sa usta no ve.Da nas na or ga ni za ci ju ra da zdrav stve nih usta no va uti ču i ra zni fak to ri iz spo lja šnje sre di ne, kao što su pro du že nje oče ki va nog tra ja nja ži vo ta sta nov ni štva, sku pa di jag no sti ka i le če nje, uvo đe nje no vih teh no lo gi ja, od no sno pro me na sti la ži vo ta kroz uvo đe nje pro mo ci je zdra vlja i pre ven ci je bo le sti.Ta ko đe, zdrav stve ni si stem se su o ča va s etič kim i eko nom skim kri za ma ko je iza zi va ju po li tič ke, dru štve ne i in te re sne gru pe pri po ku ša ju da na met nu svo je in te re se i ta ko ostva re uti caj na funk ci o ni sa nje zdrav stve nog si ste ma.
Na me stu do no še nja od lu ka u obla sti zdrav stve ne po li ti ke po treb no je da bu du lju di ko ji kon ti nu i ra no pra te teh no lo ške i me di cin ske tren do ve u sve tu, ko ji efi ka sno upra vlja ju re sur si ma ko ji ma ras po la žu i efi ka sno vr še re or ga ni za ci ju si ste ma pru ža nja zdrav stve nih uslu ga, po go to vo u do ba eko nom ske kri ze.Ulo ga me na dže ra cen tral nog ni voa (Mi ni star stva zdra vlja) raz li ku je se od one ko ju ima ju me na dže ri na ni žim ni vo i ma.Me nadž ment Mi ni star stva zdra vlja vr ši us po sta vlja nje ba lan sa i sta bi li za ci je ce lo kup nog zdrav stve nog si ste ma us po sta vlja njem zdrav stve ne po li ti ke i prav nih okvi ra ko ji ma se de fi ni šu me to de i ci lje vi, i ostva ru je una pre đe nje kva li te ta i si gur no sti u svim obla sti ma zdrav stve ne za šti te.Me na dže ri ni žeg ni voa mo ra ju bi ti po kre tač ka sna ga svo jih usta no va, či me stva ra ju osnov za ak tiv no sti ko je se od no se na kva li tet.Me na džer na ni žem ni vou mo ra u pro ce su pro me na da bu de, pr ven stve no, po kre tač pro me na, da uti če na pro me nu in te re snih i or ga ni za ci o nih od no sa, da upra vlja tim pro me na ma, or ga ni zu je po sto je će ka pa ci te te i upra vlja po sto je ćim ljud skim re sur si ma.
Di rek tor zdrav stve ne usta no ve je glav ni (top) me na džer, ko ji je od go vo ran za stra te ški me nadž ment.Če sto se na la zi u di le mi da li da pot pu no na pu sti kli nič ku prak su ili da or ga ni zu je svo je oba ve ze iz me đu kli nič ke i me na džer ske stru ke.Me na džer ovog ni voa kao di rek tor zdrav stve ne usta no ve ima za dat ke da pla ni ra, do no si od lu ke, ko or di ni ra i kon tro li še ak tiv no sti za po sle nih, ka ko bi se rad s pa ci jen tom (ko ri sni kom uslu ga) oba vio efi ka sno i efek tiv no.Svo je od lu ke do no si na osno vu po u zda nih i tač nih in for ma ci ja, a ta ko đe mo ra da zna da pro ce ni ko li ko su ti po da ci za i sta po u zda ni i tač ni.Na ovom ni vou se me na dže ri ko ri ste po seb nim ve šti na ma, kao što su stra te ško raz mi šlja nje i stra te ško pla ni ra nje.Stra te ško raz mi šlja nje je oba ve za me na dže ra na ovom ni vou, jer kroz nje ga re a li zu je svo je funk ci o nal ne i pro fe si o nal ne spo sob no sti za po sti za nje re zul ta ta i ti me di rekt no pro mo vi še or ga ni za ci ju, nje nu fi nan sij sku efi ka snost i odr ži vost.Na me na dže ru ovog ni voa le ži naj ve ća od go vor nost da kre i ra am bi jent ko ji će do ve sti do po bolj ša nja kva li te ta i si gur no sti zdrav stve nih uslu ga.Za kre i ra nje ta kvog am bi jen ta, gde se upra vlja kva li te tom, od top me na dže ra se zah te va ru ko vo đe nje ko je pred sta vlja osnov ni atri but i ve šti nu [7].

IZUČAVANJE MENADŽMENTA
Ute me lji vač or ga ni zo va nog uče nja zna nja i ve šti na iz obla sti or ga ni za ci je i vo đe nja zdrav stve nog si ste ma bio je Fa kul tet or ga ni za ci o nih na u ka (FON) u Be o gra du, ko ji je ujed no pred sta vljao i je di nu usta no vu u ko joj se ova te ma ti ka mo gla iz u ča va ti, do osni va nja Ško le jav nog zdra vlja.Cen tar "Ško la jav nog zdra vlja i zdrav stve nog me nadž men ta" Me di cin skog fa kul te ta Uni ver zi te ta u Be o gra du je osno van 2004.go di ne u okvi ru pro jek ta "Po moć raz vo ju jav nog zdra vlja u Sr bi ji", ko ji je fi nan si ra la Evrop ska Uni ja.Ova ško la pru ža mo guć nost usa vr ša va nja u obla sti me nadž men ta u zdrav stve noj za šti ti kroz: di plom ske aka dem ske stu di je iz zdrav stve ne po li ti ke i me nadž men ta, aka dem ske spe ci ja li za ci je iz zdrav stve nog me nadž men ta i ma ster aka dem ske stu di je me nadž men ta u si ste mu zdrav stve ne za šti te.Ško la ras po la že ka dro vi ma ko ji će pru ži ti po moć in sti tu ci ja ma i po je din ci ma u for mu li sa nju po li ti ke, pla ni ra nja, or ga ni zo va nja, upra vlja nja i fi nan si ra nja si ste ma zdrav stve ne za šti te.Ona mo že da po mog ne zdrav stve noj slu žbi u stal nom una pre đe nju kva li te ta ra da i pro ce ni zdrav stve nih teh no lo gi ja, kao i u ana li zi i de fi ni sa nju po li ti ke či ji je cilj una pre đe nje zdrav stve nog sta nja lo kal nih za jed ni ca.
Va žnost ško lo va nog ka dra u zdrav stve noj za šti ti za Mi ni star stvo zdra vlja Re pu bli ke Sr bi je po ka zan je spro vo đe njem pro je ka ta "Obu ka za me nadž ment u zdrav stvu" od 2008.do 2011.go di ne.Osnov ni za da tak pro jek ta je bio da se uče nje me nadž men ta i or ga ni za ci je zdrav stve ne slu žbe uvr sti u obra zov ni si stem Sr bi je, ka ko bi on bio pri men ljiv u prak si zdrav stva Sr bi je, ali i u skla du s me đu na rod no pri zna tim stan dar di ma.

ZAKLJUČAK
No vi kon cept me nadž men ta sta vlja ak ce nat pre sve ga na lju de, na nji ho vo pro fe si o nal no i spe ci ja li zo va no zna nje.Do sa da šnja prak sa u Re pu bli ci Sr bi ji ni je po ka za la zna čaj na po bolj ša nja u pro ce su upra vlja nja za hva lju ju ći osnov nim zna nji ma i ve šti na ma me na dže ra, po seb no s aspek ta do no še nja stra te ških od lu ka u funk ci o ni sa nju i raz vo ju zdrav stve nog si ste ma.Za ostva re nje ovog kon cep ta po treb no je obez be di ti od go va ra ju ći broj me na dže ra na svim ni vo i ma zdrav stve nog si ste ma, obra zo va ti me na dže re, obez be di ti po dr šku si ste mu upra vlja nja i, na rav no, stvo ri ti uslo ve ko ji će me na dže ri ma da ti ve ću slo bo du u od lu či va nju.